Beth mae cynghorwyr yn ei wneud?

Mae Cynghorwyr yn cynrychioli pobl Powys ac yn atebol yn ddemocrataidd i drigolion eu wardiau. Eu dyletswydd pennaf yw gwasanaethu cymuned Powys yn ei chyfanrwydd, ond mae gan bob un ohonyn nhw ddyletswydd arbennig i'w hetholaeth, gan gynnwys y rhai hynny na wnaeth bleidleisio drostyn nhw.

Bydd pob cynghorydd yn derbyn lwfans sylfaenol, fesul rhandal misol. Mae'r lwfans yn gydnabyddiaeth am yr amser y bydd yn ei dreulio ar ei waith, gan gynnwys ffonio pobl a mynychu cyfarfodydd, ac yn cyfrannu at gostau fel defnyddio'i gartref a'i ffôn. Gall Cynghorwyr hefyd hawlio costau teithio ac mewn rhai amgylchiadau, gall hawlio cynhaliaeth am fynychu achlysuron a gymeradwywyd.

Os yw cynghorydd yn gwneud rhai dyletswyddau penodol, bydd hefyd yn derbyn lwfans am gyfrifoldeb arbennig. 

I gael rhagor o wybodaeth am lwfansau cynghorwyr, ewch i Lwfansau a Threuliau Aelodau

Gallwch. Pan fydd rhywun yn dod yn Gynghorydd, bydd hynny'n digwydd ar y dealltwriaeth ei fod/ei bod ar gael i'r cyhoedd trwy'r wythnos, a bod modd cysylltu ag ef neu hi gartref, yn ogystal ag yn swyddfeydd y Cyngor.

Pan fydd Cynghorydd yn cael ei ethol, bydd yn cytuno i gadw at god ymddygiad. Mae'r cod yn disgrifio'r safonau uchel y dylai gyrraedd wrth iddo/iddi weithio fel cynghorydd. 

Bydd Cadeirydd y cyngor yn cael ei ethol yng Nghyfarfod  Blynyddol y Cyngor sy'n cael ei gynnal fis Mai. Bydd y Cadeirydd yn gwasanaethu am flwyddyn. I gael rhagor o wybodaeth, neu i gysylltu â'r cadeirydd presennol, cysylltwch â Chynorthwyydd Personol/Ysgrifenyddes y Cadeirydd, gan ddefnyddio'r manylion cysylltu sydd ar y dudalen yma.

Bydd angen i bob cynghorydd benderfynu faint o amser y mae'n fodlon ei neilltuo i'r gwaith. Bydd pa mor brysur ydyw'n dibynnu ar ei rôl yn y Cyngor a'r dyletswyddau y mae wedi ymrwymo i'w cyflawni.  Mae angen i Gynghorwyr dreulio amser yn trin ymholiadau gan eu hetholwyr, ac mae'n nhw'n debygol o dderbyn llawer o lythyrau, e-byst, galwadau ffôn ac ymweliadau personol. Bydd etholwyr yn cysylltu â'u cynghorwyr ar bob awr o'r dydd - ac nid ar adeg resymol bob  tro!

Mae disgwyl i gynghorydd fynychu cyfarfodydd ffurfiol y Cyngor a'r pwyllgorau y mae'n aelod ohonynt.  Ambell wythnos bydd mwy o gyfarfodydd wedi'u trefnu nag ar wythnosau eraill. Os ydych yn gadeirydd etholedig neu'n aelod o'r cabinet, gall y rôl fod yn un sy'n galw am lawer o'ch amser gan fod y cyfrifoldebau'n drymach. Bydd llawer o gynghorwyr hefyd yn cynrychioli'r cyngor ar sefydliadau allanol a mewn cynadleddau, a bydd rhaid iddyn nhw deithio i'r cyfarfodydd hyn.

Yn achos y rhan fwyaf o gyfarfodydd, bydd rhaid i'r cynghorwyr ddarllen papurau manwl a gwybodaeth gefndirol o flaen llaw. Gwahoddir y Cynghorwyr hefyd i fynychu nifer o seminarau a sesiynau hyfforddi.

Mae swyddogion y Cyngor yn cael eu cyflogi i roi ar waith y penderfyniadau hynny y mae'r cynghorwyr yn eu gwneud, ac i helpu'r cynghorwyr trwy gynnig cyngor a chyfarwyddyd ar unrhyw broblem. Fel arfer, at yr uwch swyddogion, e.e. y prif weithredwr, y cyfarwyddwyr a'r penaethiaid gwasanaeth y bydd y cynghorwyr yn mynd am gymorth yn y lle cyntaf.

Mae'r uned gwasanaethau i aelodau yn cynnig cymorth gweinyddol ac yn gweithredu fel cyswllt rhwng cynghorwyr, swyddogion ac aelodau o'r cyhoedd.

Mae cynghorwyr hefyd yn gallu defnyddio ardal waith yn swyddfeydd y Cyngor gyda chyfleusterau fel cyfrifiaduron, argraffwyr, ffonau a phapur swyddfa.

I fod yn gynghorydd mae angen i chi sefyll fel ymgeisydd mewn etholiad, ac ennill. I fod yn ymgeisydd, mae'n rhaid i chi fod:

  • O leiaf 18 oed
  • Yn ddinesydd Prydeinig, neu'n ddinesydd un o wledydd y Gymanwlad, Gweriniaeth Iwerddon, neu un o'r gwledydd eraill sy'n rhan o'r Undeb Ewropeaidd.

Rhaid i chi fodloni un o'r canlynol am y 12 mis cyn i chi gael eich enwebu ac ar ddiwrnod yr etholiad:

  • Wedi cofrestru fel etholwr ar gyfer llywodraeth leol ym Mhowys
  • Yn berchen neu'n denant ar unrhyw dir neu safle ym Mhowys
  • Gyda'ch prif weithle, neu'ch unig weithle, ym Mhowys

Allwch chi ddim sefyll fel cynghorydd os ydych:

  • yn gweithio i'r awdurdod lleol, yn gweithio mewn swydd gyflogedig (gan gynnwys cydbwyllgorau) neu mewn swydd ag arni gyfyngiadau gwleidyddol mewn cyngor arall
  • yn fethdalwr
  • wedi'ch dedfrydu i garchar am dri mis neu fwy (gan gynnwys dedfrydau wedi'u gohirio) yn ystod y pum mis cyn diwrnod yr etholiad
  • wedi'ch dadgymhwyso dan Ran III Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 neu Ddeddf y Comisiwn Archwilio 1998
  • wedi'ch dadgymhwyso ar hyn o bryd rhag bod yn gynghorydd gan Banel Dyfarnu Cymru.

Cael eich enwebu swyddogol

P'un a ydych wedi cael eu dewis gan blaid neu yn sefyll fel ymgeisydd annibynnol, mae'n rhaid i chi wneud yn si?r eich bod yn cael eu henwebu yn swyddogol fel dyddiad yr etholiad yn tynnu yn nes. Mae hyn yn golygu cael 10 o bobl i lofnodi eich papurau enwebu (rhaid llofnodwyr fod yn etholwyr yn ward cofrestredig lle rydych yn dymuno sefyll) ar gael o adran gwasanaethau democrataidd eich cyngor lleol.

Rhaid i chi hefyd roi eich caniatâd yn ysgrifenedig i'ch enwebiad. Mae'n rhaid i'r holl ddogfennau angenrheidiol yn cael ei gyflwyno 19 diwrnod gwaith cyn diwrnod yr etholiad.

Am wybodaeth fwy manwl ewch i Fod yn wefan gynghorydd neu lawrlwytho'r Bod yn ganllaw gynghorydd .

Mae cymorth ychwanegol ar gael i chi os ydych yn anabl ac yn ystyried sefyll am swydd etholedig.

Nac ydyw. Mae nifer o Gynghorwyr yn sefyll fel rhai annibynnol, er ar hyn o bryd, mae pob cynghorydd ond un yn perthyn i un o'r pedwar grwp gwleidyddol a ddatganwyd ym Mhowys.

Beth y mae Cynghorwyr yn ei wneud?

Gallwch gysylltu â'ch cynghorydd i gael cymorth os oes ydych am drafod problem leol gydag ef/gyda hi, neu os ydych yn anfodlon ag un o wasanaethau'r cyngor.

Bydd cynghorwyr yn gweithio gyda'i gilydd i lunio penderfyniadau sy'n effeithio ar bawb sy'n byw neu'n gweithio ym Mhowys, neu'n ymweld â'r Sir. Mae ganddynt gyfrifoldeb cyffredinol am y gwaith y mae'r cyngor yn ei wneud - am ei bolisïau a pha more dda y mae'n perfformio. Mae hon yn rôl bwysig - mae cynghorydd yn cynnig llais i'w gymuned ac mae'n chwarae rhan bwysig yn y dasg o sicrhau democratiaeth.

Dylai cynghorydd gynrychioli'r gymuned gyfan, ond mae ganddo/ganddi gyfrifoldeb arbennig i geisio dwyn sylw pobl at anghenion y bobl sy'n byw yn ei ward ef/hi. Mae'n ddyletswydd ar y Cynghorydd i wybod beth sy'n digwydd yn ei ardal, a helpu gydag unrhyw broblemau neu gwestiynau gan etholwyr.  Er enghraifft, mae'n bosibl y gallai hyn olygu helpu gyda phroblem cartrefu, neu drefnu i gael arwydd ffordd newydd.

Mae cynghorwyr yn arweinyddion cymunedol, ac yn gweithio gyda nifer o gyrff lleol, e.e. byrddau iechyd, awdurdodau'r heddlu ac ysgolion. Mae hyn yn eu helpu i ddatblygu gwell dealltwriaeth a gwybodaeth am y sefydliadau sy'n gwasanaethu eu cymunedau.

Yn anad dim, dylai cynghorwyr wrando ar anghenion y bobl leol, a rhoi ystyriaeth i'w barn hwy wrth lunio penderfyniadau.

Yn gyffredinol, bydd Cynghorydd Sir yn gwasanaethu am bedair blynedd,  oni bai eu bod yn cael ei (h)ethol mewn is-etholiad, pan fydd yn gwasanaethu hyd at yr etholiad sirol nesaf sydd wedi'i drefnu.  Wrth gwrs, mae rhwydd hynt iddo/iddi ymddiswyddo neu gael ei (d)dadgymhwyso o'i swydd cyn diwedd y cyfnod o bedair blynedd.

Clirio