Ffotograffau a Lluniau

Mae'r casgliadau mwyaf o ffotograffau, cardiau post ac engrafiadau wedi'u lleoli yn nhair prif amgueddfa Powys:

AMGUEDDFA SIR FRYCHEINIOG, Rhodfa'r Capten, Aberhonddu, LD3 7DW

AMGUEDDFA SIR FAESYFED, Stryd y Deml, Llandrindod, LD1 5DL

AMGUEDDFA POWYSLAND, The Canal Wharf, Y Trallwng, SY21 7AQ

Photo of the 'lost' village of Llanwddyn

Yn Archifdy Sir Powys, ceir nifer cyfyngedig o ffotograffau, cardiau post ac engrafiadau, ynghyd â thoriadau o nifer o gylchgronnau a phapurau newydd sy'n cynnwys deunydd darluniol, a roddwyd gan Lyfrgell Caerdydd.

Mae'r eitemau hyn yn ymwneud â Sir Frycheiniog, Sir Faesyfed a Sir Drefaldwyn, ac mae'r rhan fwyaf ohonynt yn dangos Trefi, Cwm Elan (cyn, yn ystod ac ar ôl adeiladu'r argaeau), Eglwysi, Tai yn y Wlad, lleoliadau ar yr Afon Gwy, ac amrywiaeth o leoliadau twristaidd poblogaidd yn y 18fed a'r 19eg Ganrif.

Daw'r rhan fwyaf o'r engrafiadau o tua'r flwyddyn 1830, gyda nifer fechan yn dyddio o ddiwedd y 18fed Ganrif.

Mae ffotograffau a chardiau post yn ymwneud â phob maes a phob pwnc, gyda'r Trefi a Chwm Elan yn ymddangos yn aml (golygfeydd o ddechrau'r 20fed Ganrif sy'n dominyddu'r rhain). Mae yna rai cardiau post o gyfresi Valentine a Wrench.

Mae yna nifer o doriadau o 'The Builder' a 'Building News', yn cynnwys cynlluniau a golygfeydd o Eglwysi, Tai ac Adeiladau Cyhoeddus, tua 1880-1900. Ceir adroddiadau ar adeiladu Cronfeydd Dwr Cwm Elan o 'The Engineer' a'r 'Daily Graphic'. Ceir erthyglau o 'The Christian Pictorial' o 1895, ynghyd â phapurau newydd lleol a chenedlaethol, yn cynnwys 'The Illustrated London News'.

Mae yna ddau gasgliad amrywiol sy'n ymwneud â Phowys gyfan. Mae'r rhain yn cynnwys golygfeydd o orsafoedd rheilffordd a dynnwyd yn ystod 1965-1967. Ffotograffau o hen system Rheilffyrdd Cambrian/Rheilffordd Great Western yw'r rhain yn bennaf, a cheir casgliad ar wahân o safleoedd masnachol, Tafarndai yn bennaf, a dynnwyd yn 1970-1994.

Yn ddiweddar, rydym wedi derbyn casgliad o ffotograffau du a gwyn o drefi a phentrefi Powys, a dynnwyd yn y 1940au a'r 1950au (mae rhai o'r lluniau hyn wedi mynd i'r amgueddfeydd).

Cyfeirnodau Archifdy Sir Powys:  B/D/CL; R/D/CL; M/D/CL; P/X/6; P/X/12; P/X/13.

 

 

Photo of Broad St, Presteigne

Rydym yn argymell i unrhyw un sydd â diddordeb yn hanes technegol a chymdeithasol gynnar y ffotograff ddarllen Dating Old Photographs gan Robert Pols, a gyhoeddwyd trwy Ffederasiwn Cymdeithasau Hanes Teulu.  Mae'r llyfr hwn ar gael yn Archifdy'r Sir a thrwy eich Llyfrgell Leol.

Yn dilyn gwaith arloesol Joseph Nicephore yn Ffrainc, lle llwyddwyd i greu'r ddelwedd ffotograffig cyntaf yr oedd modd ei wneud yn barhaol, y prosesau ffotograffig ymarferol cyntaf oedd y Daguerroteip gan Louis Daguerre, 1839, a oedd yn defnyddio plât ffotograffig copr, a'r Caloteip gan William Henry Fox Talbot 1841, a oedd yn defnyddio plât papur. Roedd y rhain yn gofyn am amseroedd amlygu o hyd at 30 munud, ond yn fuan, darganfuwyd fod modd datblygu delwedd anweladwy o fewn 2 neu 3 munud.

Cafodd y Daguerreoteip a'r Caloteip eu disodli gan Broses Colodion Gwlyb Frederick Scott Archer yn 1851. Roedd y broses hon yn defnyddio plât gwydr, ac roedd modd ei datblygu i gynhyrchu llun unigol a gafodd ei adnabod fel 'Ambrotype'.  Fel arall, roedd modd defnyddio'r broses i brintio ar bapur albwmen. Daeth y broses hon yn boblogaidd iawn gyda ffotograffwyr profesiynnol, er gwaethaf yr offer beichus a'r broses amlygu/datblygu/sefydlogi gymhleth a oedd yn angenrheidiol.

Daeth Stiwdios Ffotograffeg yn boblogaidd iawn, ac fe arweiniodd hyn at y 'Carte de Visite', sef dull poblogaidd o gyflwyno personol, Printiau Cabinet a Tunteipiau, a oedd yn defnyddio platiau haearn bach, yn y 1850au a'r 1860au. Roedd modd defnyddio'r broses yn yr awyr agored i'r un graddau. Defnyddiwyd y dull hwn i gynhyrchu'r lluniau o Ryfel y Crimea a Rhyfel Cartref America.

Cafodd poblogrwydd y Broses Colodion Gwlyb effaith negyddol ar gyflwyno'r Plât Sych. Yn 1871, cyhoeddodd Dr Richard Leech Maddox ddull ar gyfer cynhyrchu platiau sych gelatin, ac roedd y rhain yn cael eu cynhyrchu ar raddfa eang erbyn 1873. Darganfuwyd yn fuan fod modd lleihau'r amser datblygu i 1/25 eiliad trwy gynhesu'r gorchudd sy'n sensitif i olau i 90 gradd Farenheit am tua dau ddiwrnod. Trwy gyfuno hyn â chaeadau cyflymach, roedd modd tynnu lluniau o wrthrychau a oedd yn symud erbyn canol y 1880au.

Parhaodd y Plât Sych i gael ei ddefnyddio gan ffotograffwyr profesiynnol ac amatur ymhell i mewn i'r 20fed Ganrif (ac mae'n dal i gael ei ddefnyddio mewn rhai achosion hyd heddiw). Fodd bynnag, yn 1888 gosododd George Eastman batent a chyflwyno Camera Kodak Rhif 1, a ddaeth â rholyn ffilm â chefn papur wedi'i lwytho'n barod. Roedd y ffilm hwn yn cynhyrchu lluniau cylchol gyda diamedr 2 1/2 modfedd, gyda chan llun ar gyfer pob rholyn. Daeth ffilm Seliwloid i gymryd lle hyn yn 1890, gyda rholiau a oedd yn rhoi deuddeg neu ddau ddeg pedwar o luniau. Hwn oedd y camera Ciplun 'pwyntio a saethu' cyntaf a oedd wedi'i anelu at y farchnad torfol. Nid oedd unrhyw reoliadau yn ymwneud â ffocysu neu ddatguddio, ac nid oedd ffenestr. Ar ôl gorffen y ffilm, câi'r camera cyfan ei anfon yn ôl at Kodak, lle câi'r ffilm ei thynnu o'r camera. Rhoddwyd ffilm newydd yn ei lle, a chafodd yr hen ffilm ei datblygu a'i phrintio. Dilynwyd hyn gan y 'Box Brownie' poblogaidd yn 1900, a oedd yn rhoi lluniau 2 1/4 modfedd sgwâr.  

Mae casgliadau ffotograffiaeth helaeth ym mhob un o dair amgueddfa'r sir. Fodd bynnag, mae'n bosibl na fydd casgliadau pob un ohonynt wedi'u catalogio, felly efallai na fydd modd cael mynediad iddynt yn yr achosion hynny. Mae mwyafrif y ffotograffau yn dangos trefi, pentrefi ac unigolion, ac maent yn dyddio o'r cyfnod plât sych. Fodd bynnag, mae hi bron yn sicr fod yna rai ffotograffau sy'n dyddio o gyfnod cynharach na'r 1870au. Mae'n bosibl y bydd y rhain yn cynnwys ambell ffotograff ambroteip, tunteip a stereosgopig.

Mae nifer o'r ffotograffau hyn yn waith ffotograffwyr lleol a oedd yn weithgar ymhell i mewn i'r 20fed Ganrif mewn rhai achosion. Mae negatifau gwydr Rougham Roberts yn Amgueddfa Sir Faesyfed. Roedd ef yn tynnu ffotograffau yn yr ardal rhwng y 1890au a'r 1940au. Mae'r amgueddfa hon hefyd yn gartref i negatifau Sharples, ei ragflaenydd (1870au/90au), a Chyfres Hudson (cyn 1901).

Bu ffotograffydd lleol o'r enw Anderson yn gweithio yn Ardal Y Trallwng, a gellir adnabod rhagor o ffotograffwyr trwy gyfeirio at gyfeirlyfrau Kelly yn Archifdy'r Sir. Cofiwch y byddai rhai o'r rhain wedi bod yn fferyllwyr hefyd. Mae hyn yn wir am G.M.Perkins o Dref-y-clawdd, a dynnodd nifer o ffotograffau o rheilffyrdd lleol yn y 1900au cynnar.

Mae'r amgueddfeydd yn cofio enwau nifer o ffotograffwyr a oedd wedi'u lleoli yn Aberhonddu tua diwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif. Yn Amgueddfa Brycheiniog, ceir enghreifftiau o waith gan Stiwdio Griffiths, Robert Crawshay, H. Hobbiss, yn ogystal â Charles Smith Allen o Ddinbych-y-pysgod a P.B.Abery o Lanfair-ym-Muallt, a fu'n gweithio yn Aberhonddu yn y 1890au a'r 1900au. Roedd rhai, er enghraifft O. Jackson a J. Clark yn dosbarthu Cardiau Post, a ddaeth yn boblogaidd iawn ym Mhrydain fel ffordd o gyfathrebu, ar ôl Swyddfa'r Post ganiatau i gardiau â lluniau cael eu hanfon drwy'r post yn 1894.

Hefyd, dosbarthodd cwmniau cenedlaethol gardiau post a oedd yn dangos golygfeydd o drefi a mannau hardd yn y tair rhanbarth, yn enwedig Cwmni Valentines, cwmni poblogaidd Francis Frith, Thomas Bros. o Lerpwl a Warwick & Sons o Oldham, yn ogystal â Chwmni Rheilffordd Llundain a'r Gogledd orllewin (Gorsaf Llandrindod tua 1905). Mae cardiau post yn rhan bwysig o'r casgliadau o ffotograffau sy'n cael eu cadw yn Amgueddfeydd y Sir.

Gweler BRECON IN OLD PHOTOGRAPHS a gasglwyd gan AMGUEDDFA BRYCHEINIOG, WELSHPOOL IN OLD PHOTOGRAPHS a gasglwyd gan EVA B. BRENDSDORFF, AROUND LLANDRINDOD WELLS a gasglwyd gan CHRIS WILSON a RADNORSHIRE gan Archifdy Sir Powys

Amgueddfa'r Old Bell, Arthur Street, Trefaldwyn SY15 6RA

Ffôn: 01686 668313
e-bost: curator@oldbellmuseum.org.uk;
Gwefan www.oldbellmuseum.org.uk

Mae gan Amgueddfa'r Old Bell, Trefaldwyn, sy'n amgueddfa annibynnol gofrestredig, gyda gwirfoddolwyr yn ei rhedeg, gasgliad helaeth o ffotograffau, cardiau post ac effemera yn ymwneud â'r dref sirol hanesyddol bwysig hon, yn dangos yr adeiladau, y bobl a'r ffordd o fyw dros y ganrif ddiwethaf. 

Mae'r nifer helaeth o negatifau plat gwydr gan ddau ffotograffydd lleol, J.E.Tomley a D.Proctor, yn adnodd hynod werthfawr i ymchwilwyr. Mae'r casgliad cyfan ar gatalog, ac ar gael i'w weld, gan mai ychydig iawn sy'n cael ei arddangos.

 

Clirio